2019(e)ko apirilaren 24(a), asteazkena

Bideo bildumatxoa


Errealitate birtuala izaten da sare sozialen paradoxa. Tira, paradoxa baino, arriskua. Arriskutsua izan daiteke lagunak edo jarraitzaileak sare sozialetan soilik edukitzea, eta arriskutsua izan daiteke soilik harreman birtualak elikatzea. Egoa ere zaindu behar da, kontrolatu. Nor zara zu blog pertsonal bat edukitzeko? Bada, inor ez eta norbait aldi berean. Neurria bilatu behar da, oreka.
Hondar hilabeteetan Otxola espeleologia taldearen blogean argitaratzeko aukera izan dut, sare sozialei zein blog tresnari berari zentzu gehiago aurkituz.
Jarraian lur-azpiko bideo bilduma txiki bat, Otxola taldearen dinamikaren baitan sortutakoa.









2019(e)ko urtarrilaren 11(a), ostirala

C-50 - Verna zeharkaldia, bertako urruneko lurraldeak



Lur azpian frontala itzaltzea eta denbora tarte batez isilik gelditzea alimaleko esperientzia da. Sinplea bezain trinkoa. Erabateko iluntasunak mugimendua transmititzen dio buruari, hutsaren amildegia. Entzumena, instintiboki, zorroztu egiten da. Urruneko ur emaria adituko duzu, tai gabeko tanta-erortzearen oihartzunak, zure arnasketa erreprimituaren burrunba. Segituan, buruak muga oro hautsiko du eta imajinazioari eraginen dio ezin era askeagoan. Buru gaineko hamaika mila tona arroka sentituko dituzu sorbaldetan eta, segundo-milarena batez, diaklasaren frikzioa irudikatuko duzu, harrabots sorgarriaz lagunduta. Kalapitaren ertz batetik, ekaitzaren osteko barealdian, zure gorpua argiki irudikatuko duzu, zapatua, txikituta. Hilik.
Burua mugituko duzu iluntasunean, bertze alde bateko gertakariak ikusi nahian.
Lurraren erraiak agertuko zaizkizu, meandro estu, bertikal, makur eta okerretan. Sakontasunean mota eta tamaina guztietako herensugeak ikusiko dituzu, goiti atxikika lehian, zure gorputz txikia helburu.
Argia piztean, harrabots oro isilduko da, mugimendu oro geldituko.
Pareko harria begiratuko duzu eta bere gelditasunak harritu eginen zaitu.
Segundo batzuk beharko dituzu lur azpiko balizko errealitatera itzultzeko.
Lur azpian jarraitzen duzu, milaka tona arrokaren azpian.
Goizeko bortz eta erdiak eman gabe abiatu nintzen Baztandik Santa Grazira buruz, Ufestueken bartako kontzertuaren ubera itzali gabe oraindik. Izpegi eta Oskitzeko lepoak igaro nituen Perseiden bonbardaketaren azpian.
Abuztuaren hamaikak Zuberoako errepideetan argitu zuen.
Urduri, lagunekin finkatutako hitzordua itxaron nuen. Hasieran furgonetan, Santa Graziko elizako hilerriko hilarrien artean ondoren. Mugimendua hasi zen pareko aterpean. Egunak argitzen zuen mendigoizaleendako. Begiratzen nien, begiratzen zidaten, eta erlojuari begira ezkutatzen nuen nire inpazientzia. Lagunen seinalerik ez. Auto konbinazioa egin behar genuen, auto batzuk Contiendan eta bertze batzuk Santa Grazin utzita. Saretik hartutako krokisak, azalpenak eta topografiak errepasatu nituen, eskolako azterketarako ematen den hondar errepaso moduan. Zizka-mizkak antolatu nituen jateko, erlojuari begiratzea saihestuta.
Larratik datorren errepidearen zatiei behatzen nien, mendira abiatzen zirenek niri behatzen zidaten. Lurtarrak beraiek, lurrazpitarra ni.
-Aio.
-Aio, bai.
Lagunen furgonetak ikusi nituen azkenean errepidean beheiti. Erlojua begiratu nuen. Ordu bateko atzerapena. Aupa Otxola! pentsatu nuen umoretsu.
-Lehenengo taldea orain sartuko da, zortzi eta erdiak aldera -erran zidan Davidek beren gosariko gorabeherak azaldu ondoren-, eta falta diren putzuak instalatuko dituzte. Gu bi ordu beranduago sartuko gara.
-Aunitz falta da instalatzeko?
-Ez, aunitz ez. Lehengo putzuak atzo instalatu genituen. Goizeko ordu bata pasata atera ginen zulotik.
Tira, Otxolako kideek alimaleko lana egina zuten aurreko egunean. Goizeko atzerapena, beraz, aski justifikatua zegoen.
-Elkartuko gara nonbait lehenengo taldearekin?
-Nik uste baietz. Edozein modutan, ez baditugu harrapatzen, Arroila Handian itxaronen gaituztela geratu gara.
Bi furgoneta Santa Grazi gaineko pista baten bazterrean utzi genituen, ARSIPek emandako baimenak agerian utzita, eta Contiendara abiatu ginen hirugarren furgoneta batean.
Txirrindulariek biziki maite duten San Martingo Harriko portua gainditu genuen Belaguako Contiendarako bidean.
-Begira, Lepineux putzua -azaldu zuen batek errepide azpiko ingurune bat seinalatuz-. San Martingo sistemaren lehenengo esplorazioak hortik egin zituzten.
Errepideak norabide aldaketa egin zuen eta pareko magaletik ikusi genuen Lepineux putzuaren sarrera. Urte luzetan munduko kobazulorik handiena kontsideratutakoa xaloki gordetzen zen mendi zoko hartan.
Guk C. 50 izeneko leizetik sartu behar genuen San Martingo sistemara. Helburua, Verna aretoko tuneletik ateratzea.
San Martingo sistemak dituen hamar sarreretatik hiru daude Nafarroan: San Martingo Harriko leizea bera, Llano Carreraseko Leize Handia eta Contiendako C. 50 leizea. Autoritateek aspaldi itxi zuten lehenengoa, guk, azkena aukeratu genuen zeharkaldia egiteko.
Larrako errepideak egiten duen bihurgune helikoidalean dagoen parkingean bertze bi lagun gehiagorekin elkartu ginen. Osotara bederatzi lagun ginen. Lehenengo taldean lau, bigarrenean bortz.
Abuztuaren hamaikak egun zoragarria eskaini behar zien lurtarrei. Guretzat ere garrantzitsua zen eguraldi ona, leizeak euri-ura biltzen zuela irakurria baikenuen. Uraren gorakadaren ondorioz, Haizearen Tunela sifonatu zitekeen, gure pasoa eta ametsak moztuz.


Prefosta, kanpoan eguraldi ona ala txarra, Haizearen Tunela zen zeharkaldiaren gakoetako bat. Paradoxikoki, espeleologoak kanpokoa aztertzen du maiz barneko eboluzioa ulertzeko.


Contiendako eski estaziotik abiatzen den pistatik hurbildu ginen C. 50 leizea ezkutatzen duen lapiazeraino. Bidexendra ttipi batek zuloaren ahora doan harrizko terrazara eraman gintuen. Arlas mendia lekuko, ingurua ezin ederrago zegoen. Lurraren errainen aho hark jan egin nahi gintuen eta gu desiotan geunden.


Lehenengo taldeak instalatu sokak bidea erakusten zigun, argitik ilunera.
Harriak elkarri botatzeko arrisku handia zegoenez, binazka joateko estrategia hartu genuen, distantziaturik, aurrekoaren “libre” jaso arte ez jarraitzeko irizpidearekin. Edozein harri txikiak triskantza handia egin dezake leize baten bertikaltasunean. Zer erranik ez gure oinen azpian zeuden harri koxkorrek.
Sarrerako zuloa berehala estutzen zen, petatearen betiereko borrokari hasiera emanez. Petateak gainera, gure arnesetatik zintzilik, harriak amiltzeko arriskua handitzen zuen.
Alde ala kontra, lagun ala etsai, petatea ezinbertzekoa du espeleologoak. Egun hartan, errate baterako, zeharkaldiaren gakoak ziren zenbait igarobide gainditzeko funtsezkoak eramaten genituen petatetan: lur-azpiko errekatik aitzinatzeko neoprenoak eta jatekoa.
Sarreratik metro gutxi batzuk barrurago, izotz bloke bat zegoen, pilatzen den elurretatik elikatzen dena, urte guzian urtzen ez dena.
Lehen zatietan lurrean pilatzen ziren harriek biltzen zuten gure arreta guztia. Ezinezkoa zirudien harri mukuru horietatik pasatzea harririk bota gabe. Bertzeekiko ardura erabatekoa zen. Paretak estutzen ziren puntu batean burdinazko txapa handi bat zegoen, beheiti joaten diren harriak eusteko presa baten pareta moduan.
“Pasatu gainetik txapa sobera ukitu gabe”. Sartu aitzin komentatutakoak tentsioa areagotzen zuen. Txapa mugituz gero, neurtu ezinak ziren arranbelaren ondorioak. Gorputza uzkurtu egin zitzaidan pentsatze hutsarekin.
Txaparen azpitik berrogei metroko putzua zegoen eta, ezkerretara doan igarobidea jarraituta, goitiko putzuen bertikaletik atera ginen azkenean. Lasaitasun hasperena saihestezina zen.


Hogeita hemezortzi metroko putzu estetiko batek lur azpiko ehun metroko kotara eraman gintuen. Hurrengo ehun metroak eroso egin genituen, sei eta hamalau metro arteko putzuak jaitsita.
Espeleologia talde kirola da, edo talde zientzia. Kirola ala zientzia, taldean praktikatzen den ekintza da. Hala ere, urruneko frakzionamendua dela edota igarobide estuegia dela eta ez dela, egoera aunitzetan gelditzen zara bakarrik, hurrengo soka noiz libratuko, errate batera. Kasu horietan hiru aukera dituzu, esperientziaren eta izaeraren arabera.
Garrantzirik ez eman egoerari, periodikoa asperduraz irakurtzen duenaren antzera. Aukera mistikoa, lurraren erraiekin lotura magikoa aurkituta. Edota, beldurrez joa, presaka akitu maniobrak atakatik ateratzeko eta taldekoengana lehenbailehen ailegatzeko.
Modu batera ala bertzera izan, lur azpiko iluntasunean senti daitekeen bakardadea bizi beharreko esperientzia da. Itzela. Alimalekoa.


C. 50eko azken putzuek René-Jean putzua osatzen dute, ehun metro ingurukoa. Hondar jaitsieretan topatu genuen lehen taldea, azkeneko metroak instalatzen.  
San Martingo Harriaren sistema esploratu zutelarik, honaino ailegatu omen ziren 1975ean eta 1984ean, azpitik goiti etorrita San Martingo errekako ibaiadartxo bat jarraiturik. C. 50aren eta San Martingo sistemaren arteko lotura, ordea, ez zen 1987. urtera arte erdietsi, sarreratik hogeita hiru metrora dagoen igarobide estua oztopo gabetu zuten arte.


Puntu horretan, hirurehun eta zortzi metro lur azpian eta Rushbar meandroa baino lehen, neoprenoa paratu ala ez eztabaidatu genuen. Geneukan erreseinak irakurketa bat baino gehiago ahalbidetzen zuen. Bagenekien meandroa arras estua izanen zela eta, Arroila Handira ailegatzean neoprenoak paratzeko tokirik ezean, hortxe aldatzea erabaki genuen.
Rushbar meandroaren estutasunean sartuta, berehala ohartu ginen neoprenoa paratu izana hanka sartzea zela. Zinez estua eta zorrotza zen, denbora guztian zeharka joatera behartuz. Neoprenoa ertz eta kosketan trabatzen zen, aurreratzea oztopatuz. Petatearen tamaina ere gakoetako bat bilakatu zen meandro estuan. Puntu zehatz batean eskuinera biraketa egiten zuen meandroak eta, norabidea argi zegoen arren, eraman beharreko altura izan genuen zalantza. Estutasunak ez zuen treguarik ematen eta progresioarekin jarraitzeko lekurik zabalenak aurkitzea lan nekeza suertatu zen.
Meandroak Arroila Handira jaurti gintuen azkenean, Hesi Handiaren gibelera.
Etsiturik, neoprenoak paratzeko egokia izan zitekeen harrizko hondartzatxoari behatu genion. Fruitu lehorrak jateko eta ura edateko probestu genuen geldialdia.
San Martingo errekak zizelkatu Arroila Handian geunden, C. 50 leizea gibelean utzita, hirurehun eta hogeita hamalau metro lur azpian. Lur azpian aurkitutako lehen erreka da San Martingoa, aurreko mendeko 50. hamarkadan deskubritutakoa. Urez ongi zihoala iritzi genion eta horrek apur bat lasaitu egin gintuen. Haizearen Tunela sifonaturik aurkitzearen etengabeko mehatxuak indarra galtzen zuen.
Belaunetaraino gehienetan eta gerriraino nahiz bularreraino aldika, errekaren norabidea jarraitu genuen uretatik. Hiru gradutan zegoen ura. Tarteka gainditu beharreko oztoporen bat agertzen zen, taldearen dinamika moztuz soka aitzineko itxaronaldiarekin. Errekaren ibilgu aktiboa abandonatuta, Marmiten galeriara ailegatu ginen. Neurri guztietako marmita borobilek ezinago ederra bilakatzen zuten galeria. Bertze garai bateko kultura batek eraikitako bainuen pare, aho zabalik kontenplatu genituen urak kapritxoz landutako bainerak.
Erlaitza Handian bibak zahar baten hondarrak ziruditenak aurkitu genituen, hasierako esploratzaileen balentrien lekuko. Paradoxikoki, zabor hondar haiek ekintza gogoangarriekin amestera bulkatu gintuzten.
Vianako Printzea izeneko aretoa zeharkatutakoan, Haizearen Tunela entzutetsuaren sarrera bilatzeari ekin genion. Kitzikaturik, taldekideon urduritasuna agerikoa zen. Bakoitza bere aldetik, ondokoei jaramon handirik egin gabe, antsietatez kasik, tunelerako sarrera bilatu genuen.
-Hortik bai? Hemendik ez dakit!
-Begiratuko dut hemendik!
-Hemendik bai, nik uste!
-Hortik?
-Hemendik ere!
Komunikazio kaotikoak ez zuen emaitzarik izan. Taldeko hiru Haizearen Tunelaren lehen sarreratik sartu ginen eta bertze seiak, gatera bat pasaturik, Arlasen ibaiadarretik. Haizeak, igarobidearen izena justifikatuz, gogor jotzen zuen. Lehen berrogeita hamar metroak oinez egin genituen, uretatik, buien bidez muntatutako eskubanda baten laguntzaz. Aitzinago, igerian jada eta sabaia metro erdi batera, tunelaren sabaian bertan instalatutako soka batek ahalbidetu zigun Haizearen Tunelaren azken berrogeita hamar metroak azkarrago gainditzen.
Laurehun eta laurogei metro lur azpian geunden, goititik beheiti bustita eta, hotzari aurre egiteko, ibiltzeari ekin genion taldeko bederatzi lagunak tunelaren bukaeran elkartu bezain pronto. Hogeita hamar bat minutu jarraitu genuen ibiltzen, gorputza berotzeko, eta, leku aproposa aurkitu genuelarik, neoprenoak erantzi genituen.
Hortik aurrera espazio ikaragarri handietan barna ibili ginen, sabaia gure buruen gainetik ehun metrora egotea ohikoa zelarik. Nafarroa izeneko aretoaren dimentsioak, errate baterako, alimalekoak dira. Han-hemenka osatutako mugarriek eta paratutako balizek erraztu ziguten bidea aurkitzen arroka kaosen artetik eta igaro beharreko desnibelak gainditzen.
Zazpi-zortzi ordu genituen oraindik irteeraraino eta taldeak kohesio arazoak zituen. Sarreran ez bezala, taldetxoak osatu genituen nahi gabe. Edozein modutan, geldialdiak egiten genituen tarteka-marteka, denok elkartzeko.
Lepineux aretoan egin genuen atsedenetako bat. Deskansatzeko. Eta tokiak zuen solemnitatea arnasteko.
Goiti begiratuta, San Martingo Harriko leizearen hutsa ikusten genuen, zeruko Zulo Beltza bailitzan eta, beheiti jarraituta, 1952. urtean Marcel Loubens bulkanologoaren istripuaren lekukoak aurkitu genituen. Garaian erabiltzen zen zirga hautsita, hogeita hamar metrotik amildu zen Loubens, zauri larriak pairatuz. Bi egun egon zen hilzorian burdinazko esku-ohe batean hil zen arte. Erreskate saiakera guztiek porrot egin zuten. Hor egon zen bere gorpua, bi urte beranduago ateratzea lortu zuten arte. Hortxe zegoen burdinazko esku-ohea, gure parean, zorigaiztoko gertakari haien lekuko. Ondoko harrian xumeki zizelkatutako mezuak gogoratzen zuen gertatutakoa:
“Marcel Loubens 14-8-1952”


Beherako bidea jarraitu genuen, balizak eta mugarriak segituz ahal zen neurrian. Halakoetan galtzeak denbora eta indarrak xahutzea suposatzen du, eta garesti ordain daiteke. San Martingo sistema esploratu zuten lehen espeleologo haien balentria ezin burutik kenduz, miresmena antzeman zitekeen gure arteko elkarrizketetan. Orduko eta egungo materialen konparaketak balio erantsia ematen zien garaiko esploratzaileen ekintza gogoangarriei. Handitasun beltz hartan garaiko argiztapen sistema eskasekin imajinatze hutsak zirrara sortzen zigun. Casteret eta Loubens aretoak; Metroa; Queffelec, Adelie eta Chevalier aretoak… Urruneko kontinente baten esplorazioarekin pareka zitekeen abentura hura. Arrakasta ala heriotza. Egunak edota asteak iraun ditzake bazter ilun haietatik egin beharreko erreskate batek. Zer erranik ez hasierako garai haietan, non San Martingo Harriko errepidea, errate baterako, ez zen ezta existitzen ere. Tekniken eta materialen garapenean sartu gabe. Trevanian idazle amerikarrak Zuberoan girotutako Shibumi fikziozko nobelako pertsonaiak gogoratu nituen irribarre xalo batez, nahiz eta, berriz ere, errealitateak fikzioa gainditu.
Istripu batek, handiak ala txikiak, ehunka pertsonen egunetako lan nekeza ekarriko zuen. Euskal Herrian bertan geunden, etxean, etxetik hain urrun baina.
Bat-batean, leize hura etxetik inoiz egondako lekurik urrunena zela otu zitzaidan.
Hasperen egin nuen.
Verna areto entzutetsura sartzeko igarobidea aurkitzea uste baino gehiago kostatu zitzaigun. Bi galeria aztertu genituen, emaitzarik gabe. Azken kilometroetan saihesten aritu ginen errekara jaitsi ginen. Eskubanda batek eta uraren gainean ahokatutako burdin batek Vernara ailegatzeko gakoa zen igarobidea ahalbidetu ziguten. Berehala, handietan handienak irentsi gintuen. Verna aretoko handitasunak txiki utzi gintuen. Sabaia ehun metrora genuen gure buruen gainetik eta laurogei metroko ur-jauziak bertze ehun metro beheiti urruntzen zuen ura. Vernako bazterrak miretsi genituen begi arranpaloekin. Bere bortz hektareek munduko lur azpiko areto bisitagarririk handiena bilakatzen dute eta, han eta hemen turistentzat paratutako manikiek, distantziei neurria hartzen lagundu ziguten. Turistak ur-jauziaren indarra aprobetxatzeko eraiki zuten zentral hidroelektrikoa muntatzeko egin zuten bortzehun metroko tuneletik sartzen dituzte, gure ateratzeko bidea izanen zen tunela, alegia.
Espeleologoak lur-azpira sartzeko duen beharra lur-azpitik ateratzeko beharrarekin pareka daiteke soilik, bizirauteko senari jarraituta. Tunel artifizial hartatik goizeko ordu bata eta erdietan atera ginen, hamabortz ordu beranduago. Oskarbi zegoen zerua eta Pertseidek ongietorria eman ziguten lurtarren mundura.


2018(e)ko abenduaren 22(a), larunbata

Askoko ur-jauziak


Elbete herriaren izena Eluete omen zen. Paper ofizialetan, usu gertatu bezala, hanka sartzea gertatu zen transkripzio batean eta, izenaren u-a irristatuta, v bihurtu zen. Eluete herria Elvete bilakatu zen, batek-daki-nongo bulego batean patu ezjakinak horrela erabaki zuelako.
Elvete ofizial eta erdaldunetik Elbete euskarazko bertsioa etorri zen.

Eluete-Elvete-Elbete

Horrela, irristatuta, ohartu gabe.
Guri, ondoan bizi arren, kostatu egin zaigu Elbeteko Askoko ur-jauzietaraino hurbiltzea. Abenduko goiz zoragarri batean joan ginen eta gustura irristatu ginen urak landutako harri gorrietatik. Hori bai, hor ere, ohartu gabe bukatzen dira jauziak, berriz goiti joateko gogoak emanez.



2018(e)ko urriaren 15(a), astelehena

TX2, Txaruta


-Txarutara joan behar dugu gaua pasatzera, etorri nahi duzu?
-Mendira?
-Bai, Txarutako bordara.
Ideia ona iruditu zitzaidan eta animatu nintzen.
Ordu pare bat beranduago abiatu ginen, Berriozarko hiru lagunak elkartuta.
Aspaldi izan zen ateraldi hura, eta horrela ezagutu nituen Txarutako bazterrak.
-Baina nora goaz? -galdetu zuen larriturik hirugarren lagunak Gaztelutik goiti mendiko pista hartuta abiatu ginelarik.
-Txarutara.
-Mendira?
-Bai, Txarutako bordara gaua pasatzera.
-Ez erran! Nik uste nuen Elizondoko bestetara joan behar genuela!
-Bai to!
-Jode, ba ez dut deus ere ekarri.
-Eta zer duzu motxilan, bada?
-Whiski botila bat.
-E? Lozakurik ez?
-Ez.
-Jode… Tira, lasai, autoan dudan manta utziko dizut eta, sua piztuta, ez duzu hotzik pasako.
Bordara ailegatu ginelarik ezusteko galanta hartu genuen. Okupatuta zegoen. Etxabakoitzeko koadrila handi bat zegoen eta ez zegoen tokirik.
Zorionez, batzuk ezagunak genituen eta, lo egiteko tokia ez zegoen arren, bordara gonbidatu gintuzten afaltzera. Eta mozkortzera.
Hamaika garagardo eta sagardo botila geroago, whiski botila ere hustuta, borda baino pixka bat gorago dagoen kobazuloan sartuta egin genuen lo.
Batek daki zenbat urte geroago, Otxola espeleologia taldeko lagunekin itzuli naiz Txarutara.
Umorez, aldi hartako kobazuloaren sarreraraino hurbildu nintzen eta, irribarrea ahoan, argazkia igorri nien Berriozarko lagunei.


Otxola taldean ere ospetsuak dira “Txarutadak”, eta alkoholak eta xinger erreak lanbrotutako hamaika pasarte eta bizipen kontatzen dira aldarte onez. Lekua izanen da, auskalo.
Txarutan leize bat baino gehiago dago eta hurrengo bideoan TX2 izenekoa ageri da. Sarrerako 60 metroko putzuaren oinarrian arrabio komunitate handi bat dauka, bitxikeri moduan. Progresioa arras bertikala da, oinez gutxi ibiltzearen sentsazioa utziz.
Zoragarria da, zinez.
Orain, Txarutako lur-azpi ikaragarriak ezaguturik, behin baino gehiagotan egiten diot galdera bera nire buruari: ondoan egonik, nola demontre ez naiz lehenago itzuli?





2018(e)ko irailaren 24(a), astelehena

Urbeltzeta, Biduzen sorburua


Euskal Herrian, zorionez ala zoritxarrez, hamaika muga aurki daitezke. Naturalak zein inposatuak, geografikoak nahiz politikoak. Garai batean, akaso, Ebro eta Garona errekek mugatu zuten euskararen herria, Sumeren Eufratesek eta Tigrisek egiten zuten antzera. Mundu ikuskera modernoagoan, Pirinioak baliatu zituzten mugak irudikatzeko. Itsasoa ere muga izan daiteke.


Mugekin batera, bistan denez, mota guzietako muga-pasak ezagutu ditugu urteen joan-etorrian. Hirugarren pertsonan irakurriak eta ikasiak gehienetan, lehen pertsonan bizitakoak behin edo bertze.

Argia edota iluntasuna izan daitezke lurraren eta lur-azpiaren arteko muga.

Muga bat, gisa berean, ate baten moduan irudikatzen ahal duzu. Atea itxita egon daiteke. Ala irekia. Zure esku dago aukeratzea.

Urbeltzeta muga batean dagoen muga izan daiteke. Guretako, zabal-zabalik dagoen ate zoragarria.



2018(e)ko abuztuaren 22(a), asteazkena

Goikoetxe



Urdaibaiko biosfera erreserba, egia errateko, ez nuen espeleologiarekin lotzen, hondartzarekin baizik. Eta txoriekin, eta piraguekin, eta itsasoarekin… Bistan denez, ezjakina izatea debaldekoa da.
Ekainean Goikoetxe kobazuloa bisitatzeko gonbidapena luzatu ziguten Gernikako ADES (Asociación Deportiva Espeleológica Saguzarrak) taldeko lagunek, eta Otxolako tropilla handi bat bertaratu ginen. Familia giroan, erran daiteke.
Bularreraino bustiko ginen, baina ez omen zen neoprenorik behar.
Paseo bat omen zen, beraz, arnesik eta burdinarik ere ez.
-Bueno, arnesa bai, izan ere, pasamanos batzuk pasatu behar dira.
-Eta badago trepada txiki baten bat ere.
Hor hasi ziren lehenbiziko irriak eta ziriak.
Artalde guzia baturik, Goikoetxe kobazuloaren ikerketaren ingurukoak biltzen dituen liburua oparitu ziguten, Euskal Espeleologoen Elkargoak argitaraturik.
Mila esker!



Goikoetxe ikaragarri interesgarria da, arras sarrera xelebrearekin, Goikoetxe baserriko ukuilutik bertatik.
Apraiz-Iturgoien kobazuloak betidanik ziren ezagunak eskualdean, areago, legendaren batean agertzen omen dira, eta ADES taldeak aitzineko mendeko lauetan hogeigarren urteetan esploratu zituen nagusiki. Edozein modutan, garaiko baliabideak eta sifoi pare bat tartean, sifoi-laku batean eten zuten esplorazioa, 160 metroko galeria marrazturik.
Urte batzuk geroago, Goikoetxe baserriko jabeak ADES taldeko espeleologoekin paratu zen harremanetan zirrikitu baten berri emanez. Espeleologoek berehala ohartu ziren zulo hark putz egiten zuela eta Apraizeko iturburuarekin erlazionatu zuten.
2009an kendu ziren sarrera oztopatzen zuten harriak eta Goikoetxek gordetzen zituen altxorrak agerian geratu ziren.
Hamaika formazio, hamaika kolore, eukaliptoen sustrai kilometrikoak, orein adar pilaketak sedimentuan, errinozeronte baten hagina, leize-hartz buru-hezurrak…
Animalekoa!!!
Mila esker Gernikako lagunak!




Azken ondorioa:
Goikoetxe kobazuloko bitxietako bat “areto gorria” deiturikoa da. Hasieran pentsatu zuten burdinak ematen ahal zizkiela tonu gorristak formazioei. Azterketek aukera hura baztertu zuten, ordea. Gure aburuz, argi eta garbi dago esklabuek horren tunel politak egiteko edan zuten arnoa dela tonu horien arduraduna.
Horra hor ikerketarako ildo berria!
-Edo, Benitok dioen gisan, bihotzeko suagatik da gorria.
-Baliteke. Atera bertze baso bat arno eta hausnar dezagun…




2018(e)ko uztailaren 11(a), asteazkena

Buru handi


Sanferminak akitu gabe, bestondo unibertsalean zangotrabaturik bete-betean, horra gaia umorez landuta.
Kantak “Buru handi” du izena eta Toastibarre rap taldekoa da.

On egin eta eutsi goiari!





Shibumi



Nafarroako espeleologia federazioak antolatu autoreskate jardunaldiak ziren, Zizurko rokodromoan. Hango eta hemengo espeleologoak zeuden, jardunaldia aberastuz beren egoekin. Arrakasta. Arrastaka, ohi gisan espeleon. Istripua izanez gero espeleologoaren agonia arinduko duten teknikak ikasteaz gain, sozializatzeko topagunea izaten dira egunok, ziloen sakontasunetik eta iluntasunetik urrun. Mahaiaren punta batean, zinea izan zen bazkal ondoko solasaldiko ardatza. Egiazki, pelikula guti egin dira kobazulo giroan. Dokumental gehiago, baina ez hainbertze ere.
-Bitxia da, bai. Mendiko espedizioetan girotutako pelikula dezente dago, baina espeleologia, hor ere, gutitan ateratzen da.
-Eta literaturan? Ba al dago espeleologian girotutako nobelarik?
-Shibumi, Trevanian -izan zen lagunaren erantzuna, erantzun posible bat eta bakarra balitz bezala-. Gainera, tramaren parte bat Euskal Herrian gertatzen da, Zuberoan.
Ez nuen erantzuna ongi ulertu baina, bizpahiru aldiz aipatu ondoren, ahalkea eman zidan berriz galdetzea. Trevanian nobelaren izena zen? Shibumi egilea? Shibumi nobela eta Trevanian egilea? Euskal Herrian gertatzen zela?
Aipamen hark alimaleko jakin-mina piztu zidan.


Bi egun geroago, etxera ailegatzean, interneteko bilatzailean sartu nituen hitzak, oroitzen nintzen moduan.
Sibimu. Trebania.
Zuzenketa zenbait eta Sareko karanbola batzuk geroago, liburuaren erdarazko erreferentzia aurkitu nuen Wikipedian.
Shibumi nobela 1979koa zen eta Trevanian Rodney William Whitaker idazle estatubatuarraren goitizen literarioa.
Trevanianek arras genero ezberdineko nobelak izenpetu zituen urteen joan etorrian, hortaz, garai batean Trevanian izenaren gibelean idazle talde bat zegoela pentsatzen zen.
Unibertsitateko irakaslea zen eta bizitzaren parte handi bat Euskal Herrian igaro zuen bere familiarekin, elkarrizketak eta bere argazkia publikatzea errefusatuz.
1979. urtean, Shibumi nobelaren arrakastaren ondoren, lehenengo elkarrizketa bat egitea adostu omen zuen, baina telefonoz, bere identitatea argitu gabe. 1983. urtean ezagutu ziren bere balizko izen-abizenak baina 1998. urtera arte ez ziren ofizialki baieztatu.
Nobelaren azalaren irudiak bilatu nituen bilatzailean.
Segidan, ohiko liburu-denden webguneak kontsultatu nituen: Katakrak, Elkar, Muga…
Ez zegoen stockean.
Espeleologia taldeko watsap taldean galdetu nuen, ea Otxolako inork zuen ala ezagutzen zuen. Ez zuten ezagutzen.
Nafarroako liburutegi publikoen webgunea kontsultatu nuen. Hiru ale zeuden Nafarroa osoan, bi Erriberan eta bat Nafarroako liburutegi nagusian.
Liburua ezin erakargarriago bilakatu zitzaidan eta, luze gabe, Iruñera buruz abiatu nintzen, Nafarroako Liburutegi Nagusirantz.
Apalategien artean galduta, tokiko antolaketaren logika bilatu nuen. Trevanianen lan bakarra zegoen, “La sanción del Eiger”. Liburua gainbegiratu nuen. Itxura ona zeukan. Sarean egindako Trevaniani buruzko ikerketa txikian, gainera, ikasia nuen Clint Eastwoodek nobela haren moldaketa eramana zuela zinemara, Eastwood bera protagonista zela, espainolez  “Licencia para matar” itzulia zutena.
Mostradoreraino hurbildu nintzen eta Shibumi liburuaz galdetu nuen. Ordenagailuan begiratuta, biltegian zutela erran zidaten eta ordu puntuetan joaten zirela. Erlojua begiratu genuen. Aukera bat genuen itxi baino lehen. Bikain.


Liburu zaharra ekarri zidatelarik, literaturako bitxikeria baino altxor arkeologikoa iruditu zitzaidan. 1984. urteko edizioa zen, espainolezko seigarrena omen, Montserrat Solanas De Guinarten itzulpena Plaza & Janesek argitaratua. Zinez zaharra zegoen liburua, orri horituekin. Azaletan kafe orbanak ziruditen zikinguneak zituen. Shibumik alimaleko xarma izaten jarraitzen zuen.
Ortzeguna zen, beraz, Otxolako lokaletik pasatu nintzen Baztanera itzuli aurretik. Nik gaia atera gabe, ea egun batzuk lehenago watsapez galdetua nuen liburua aurkitua nuen galdetu zidan batek. Motxilatik atera nuen eta Gremlin bat balitz bezala erakutsi nien, arduraz eta arretaz. Irri eta trufa artean, liburuaren itxura fisikoaren gainekoak izan ziren lehengo komentarioak. Bertze lagun batek sakonago aztertu zituen orri horituak. Harriturik, testuan ETA agertzen zela aipatu zidan.
Neukan jakin-mina gero eta handiagoa zen.


Gau hartan bertan ekin nion nobelaren irakurketari.
Kontakizunak lehenengo ataletik kokatzen zaitu espioitza trama batean, inteligentzia zerbitzu bateko egoitzan hasiz. Izan ere, horixe da Shibumi bertze ezeren gainetik, espioitza nobela bat.
Tramaren hanka bat iraganean dago kokatua, Japonen, Bigarren Mundu Gerraren inguruko gertakizunetan girotua. Nicholai Hel-en pertsonaiaren haurtzaroa eta nerabezaroa kontatzen dira atal hauetan, protagonistaren izaera eta jakintza ulertu ahal izateko. Tramaren bigarren hanka orainean gertatzen da, Amerikako Estatu Batuetako inteligentzia zerbitzuen egoitzen eta Zuberoako herri eta mendien artean. Benetako espioitza trama atal hauetan garatzen da.


Kontakizuna ez dago era kronologikoan antolatuta eta iragana eta oraina gurutzatu egiten dira liburuan zehar.
Nicholai Hel Shangain sortutako hiltzailea da, Go jokuan eta Shibumi kontzeptuan hazia. Bigarren Mundu Gerraren gorabehera zenbaitzuen ondoren, torturatua eta espetxeratua izanen da eta, Japonen ibilitako euskal misiolari baten liburu zahar batzuk erdietsita, euskara ikasteari ekinen dio espetxealdia aiseago igarotzeko. Kontakizunean zehar euskarazko jatorrizko hitz eta esaera zahar anitz agertzen dira, nahiz eta erdal grafiaz idatzirik agertzen diren.


Protagonistak iraganeko harian izanen du bere lehen kontaktua euskararekin eta pentsa daiteke euskara dela protagonista Euskal Herrira ekarriko duena orainaldian gertatzen den harian.
Tira, jakin badakizu Trevanian Zuberoan bizitu zela, beraz, ez da harritzekoa nobelaren tramaren zati bat Euskal Herria gertatzea. Areago, ez da Euskal Herritik pasatzen den Trevanianen nobela bakarra. The summer of Katya (1983) beldurrezko nobela psikologikoa ere Euskal Herrian gertatzen da.
Beñat Le Cagot euskalduna protagonistaren adiskide kutuna da eta, arras izaera ezberdinekoak izan arren, askatasun goseak eta espeleologiak batzen dituzte bi lagunak.


 Le Cagoten kasuan erran daiteke euskaldunaren topiko guztiak betetzen dituela: burugogorra, harroa, poeta eta bertsolaria aldi berean, eta, nola ez, separatista eta ETAko aktibista.


Nicholai Helek eta Beñat La Cagotek leize bat esploratuko dute liburuan, garai batean espeleologia praktikatzeko erabiltzen ziren tekniken bidez. Nobelaren zati hori aberatsa da azalpenetan eta, Sarean irakurritako iruzkin batzuek parte hori luzeegia eta motela zela zioten arren, niri ikaragarri polita iruditu zitzaidan. Horregatik akaso, hona nire kontraesana, kritika literarioek ez dutela deusetako balio pentsatu izan dut noiz edo noiz. Bakoitzak berea. Edozein modutan, egia da atal luzea dela, eta egia da ere modu independentean irakur daitekeela. Leizearen esplorazioak ez dio ekarpen handirik egiten tramari baina, ikuspuntu espeleologikotik ikusita, bitxikeri literarioa da, izan ere, nobela gutxitan irakur daitezke espeleologiaren inguruko hausnarketak, balizko topografia eta guzti.


Niri dagokidanez, ikaragarri maitatu dut. Esplorazioaren atala zein nobela.
Trevanianen nobelak hamaika hizkuntzetan irakur daitezke. Noizko euskaraz?







2018(e)ko apirilaren 11(a), asteazkena

Gladiadorearen bola


Mezu bat sartu zen mugikorrean. Norteko gizonak mugimendu nagia egin zuen. Min keinua egin zuen aurpegiarekin buruko mina eutsi nahian. Bertze aldera jiratu zen lotan segitzeko. Bertze mezu berri bat sartu zen. Eta bertze bat. Eta bertze bat. Axolagabe, berriro lokartu zen Norteko gizona.
Gau-mahaian ohiko tresneria zuen. Lanparatxoa, ordua markatzen zuen irrati-iratzargailua, paper zenbait, kirol egunkari zahar bat, whiski botila, baso bat whiski erdi betea, baso bat ur erdi hutsik… eta zazpi telefono mugikor.
Nafarroako mugikorreko sintonia hasi zen jotzen luze gabe. Musikatxoa alkoholak lanbrotutako ametsekin nahasi zitzaion une batez, hamaikagarren tonuarekin iratzarri zen arte. Besoa luzatu zuen instintiboki ohatzean, gorputz bero baten xerka. Bartko prostituta garestiaren perfume merkearen ubera hotza aurkitu zuen soilik. Gaueko oroitzapen urrunek buruko mina areagotu zioten. Hasperen mingarria egin zuen.
Ohatzean eseri zen. Lokiak estutu zituen eskuekin mina arindu nahian. Whiski basoa hartu zuen esku dardaragarriarekin eta buruko kolpe bortitz batez hustu zuen aho barnera. Gorputza uzkurtu egin zitzaion.
Nafarroako mugikorra hartu zuen. Dei galduaren eta mezu batzuen jakinarazpenak ikusi zituen. Ordua konprobatu zuen irrati-iratzargailuan. Berandu zen. Horregatik deia, mezuak ez erantzuteagatik. Igandea zelakoan, paretan dilindan zegoen egutegia begiratu zuen. Urriaren 12ko egun handia markatzen zuen egutegiak. Jakin bazekien ez zela egun hori. Hamabiko ospakizunaren ondorio latzek horrela adierazten zioten. Noiztik ez zuen egutegiko orria kentzen galdetu zion bere buruari. Mezuetan bilatu zuen data. Hiru egun beranduago zen, beraz, bai, igandea.
Mezuak irakurri zituen.
Altsasu, ea zer egin dezakezun.
Altsasu. Informe bat igorri dizut lehen datuekin.
Altsasu. Saiatu zerbait egiten, ez dugu bertzerik.
Altsasu! Non ostia zaude!
Gau-mahaiaren gainera bota zuen mugikorra. Hasperen egin zuen buruko ilea igurzten zuen bizkitartean. Jaiki egin zen eta oreka galdu behar zuela iruditu zitzaion une batez. Ordenagailu eramangarria zeukan mahairaino joan zen. Itxita eta hautsez betea zegoen. Ordenagailua piztuta sukaldera abiatu zen. Etxeak ukuilua zirudien. Sukaldeko armairuko atea ireki zuen. Ez zegoen kaferik. Hozkailua ireki zuen jateko zerbaiten bila. Urdindutako limoi erdia baino ez zegoen. Aldarte txarrez itxi zuen hozkailuko atea kolpe batez. Ordenagailura abiatu zen. Pasan, pasilloko ispiluak bere gorputz biluziaren isla bueltatu zion. Bere burua ezagutu ez balu bezala, harriduraz behatu zuen ispiluko pertsona. Itxura patetikoa zuela iritzi zion. Bestondoagatik zela pentsatu zuen bere burua engainatuz. Baina ez, ez zen bestondoa. Itxura patetikoa zeukan, zinez. Definitiboki, ez zuen bere burua ezagutzen ispiluko pertsona gizen hartan. Ez, inondik inora. Norteko gizona zen bera, terrorismoaren kontrako gladiadorea, alegia. Bertze garai bateko irudiak etorri zitzaizkion burura, ia astero komando bat edo erakunde politikoren bat desartikulatzen zutenekoa. Hor irudikatzen zuen bere burua, sasoian, atletiko, aurpegia estalita eta pipa eskutan. Ispiluak, aldiz, espektro baten irudia bidaltzen zion. Hori zen, bai, bertze garai hobe baten itzala, edo hondarra. Ez zegoen bueltarik. Dena galduta zegoen. Amorru olatu batek lehertu zen bere baitan eta, bere pausuak gorrotoak gidatzen zituela, ordenagailuraino joan zen.
Mendeku gosez, Altsasuko Koxka ostatuan ordu txikitan gertatutako liskarraren datuak laburbiltzen zituen txostena irakurri zuen gainetik eta esperantza izpi bat piztu zen bere begi gorrituetan. Dena ez zegoela galduta pentsatu zuen une batez, basapiztia iratzar zitekeela oraindik. Ideiak kitzikatu egin zuen. Gau-mahaira itzuli zen eta whiski botila hartu zuen. Lurrean zimurtutako prakak miatu zituen eta farlopa poltsa erreskatatu zuen poltsikotik.
Ordenagailuan, dokumentu zuri bat irekita, errelatoa osatzeari ekin zion.
aldez aurretik prestatutako segada… agenteak eta beren bikoteak larriki zaurituz…  ETA erakunde terroristak diseinatutako beldurraren dinamikaren baitan
Norteko gizonaren aldartea hobetuz zihoan kontakizunean aurrera egin ahala. Orri zuriaren sindromearen antsietateari whiskiari hurrupa emanez erantzuten zion. Inspirazioa berehala etortzen zitzaion. Gero eta gladiadoreago sentitzen zen.
25 erradikalek bi agenteak eta beren bikoteak jipoitu zituzten
Norteko gizonari hazkura sartu zitzaion sudurrean. Mahaiaren gainean prestatu zuen marra luzea sartu zuen. Hauts zuriak irudimena handitu zion.
50 erradikalek bi agenteak eta beren bikoteak jipoitu zituzten
Testuaren azken puntua paratuta, hurrupa batez hustu zuen whiski botila. Likorearen hari fin bat irristatu zen Norteko gizonaren gorputz iletsutik. Besoarekin garbitu zuen muturra. Lana bukatuta eman zuen, berrirakurtzeko denbora galdu gabe. Energiaz gainezka sentitu zen, euforiko, Erromako gladiadore berriz ere. Elur bola osatua zegoen, ongi osatua ere. Orain errodatzera bota behar zen, bertzerik ez.
Komunikabide nagusien helbideak markatu zituen hutsunean, prentsa-oharra erantsi zuen ondoren eta, mundua salbatzeko botoia sakatuko balu bezala, ordenagailuaren intro tekla sakatu zuen aulkitik zutituta.
Elur bola errodatzen hasi zen, egunen joan-etorrian handituko zen gezur bola.






2018(e)ko urtarrilaren 11(a), osteguna

Euskal Nobela Beltzaren Astea


“Telleria eta gero, zer?” liburua aztertuko dugu 2018ko (H)ilbeltzan, Baztango Euskal Nobela beltzaren Astean.





















Hitzordua urtarrilaren 15ean izanen da, astelehenean, arratsaldeko 19:30ean Arizkungo medikuaren etxeko liburutegi beltzean, “Idazleekin solasean” ekimenaren baitan.


Informazio gehiago:




2018(e)ko urtarrilaren 9(a), asteartea

Lurraren berpiztea

Lurra gaizoak behin eta berriz berpizteko gaitasuna erakutsi du bizitzaren joan-etorrietan. Urte berriarekin batera berpizte bizkorra ezagutu du.



2017ko maiatzaren 19an izan zen Lekarozko aurkezpena eta, berriki arte, hibernatzen egon omen da. Elurrekin batera baina, gure artera itzuliko da.




Hurrengo hitzorduak:

-Urtarrilaren 12an, ortziralea, arratsaldeko 20:00etan Iruñeako Zaldiko Maldikoko irakurle taldea.

-Urtarrilaren 15ean, astelehena, arratsaldeko 19:30ean Arizkungo medikuaren etxeko liburutegi beltzean Idazleekin solasean, (H)ilbeltzak antolatzen duen Euskal Nobela Beltzaren Astean.

-Urtarrilaren 17an, asteazkena, goizeko 10etan Iruñeako AEKko Irrintzi euskaltegian.

-Otsailaren 1ean, ortzeguna, arratsaldeko 19:30ean Iruñeako Maravillas gaztetxean.

-Otsailaren 3an, larunbata, eguerdian Mauleko Zinka ostatuan.

-Martxoaren hasieran Muskizko udal euskaltegia.